Eski Tam, Yeni Tam Nedir? Değişen Siyasetin Değişmeyen İktidar Sorusu
Bir toplum değiştiğinde gerçekten eski düzen geride mi kalır, yoksa eski ilişkiler yeni kurumların ve yeni söylemlerin içinde yaşamaya devam mı eder? Siyasetin en ilginç taraflarından biri tam da burada ortaya çıkar: “eski” ile “yeni” çoğu zaman birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz. Eski kurumlar yeni isimler alabilir, eski iktidar biçimleri yeni teknolojilerle güçlenebilir, hatta eski ideolojiler yeni kavramlarla yeniden pazarlanabilir.
“Eski tam, yeni tam” ifadesi gündelik kullanımda esas olarak altın piyasasında kullanılan bir ayrımdır. Eski tam altın önceki yıllarda basılmış tam altını, yeni tam altın ise içinde bulunulan yılda basılmış olanı ifade eder. Ağırlık ve ayar bakımından temel bir fark bulunmaz; fiyat farkı daha çok piyasa talebi ve yeni tarihli ürüne verilen ticari primle ilgilidir.
Fakat bu basit ayrım, siyasal düşünce açısından ilginç bir metafora da dönüşebilir: Aynı görünen iki şey neden farklı değer görür?
“Eski” ve “Yeni”yi Kim Tanımlıyor?
Lase sayfasında yeni bir konuya geçiyoruz: Bugün gündemimiz Eski tam yeni tam nedir.
Siyasette “yeni” sözcüğü masum değildir. Yeni anayasa, yeni siyaset, yeni toplum, yeni liderlik, yeni demokrasi veya “yeni Türkiye” gibi ifadeler yalnızca değişimi tarif etmez; aynı zamanda değişimin nasıl anlaşılması gerektiğini de belirler.
Burada iktidar devreye girer. Michel Foucault’nun yaklaşımıyla düşündüğümüzde iktidar yalnızca devletin elinde bulunan bir araç değildir. Bilginin, kurumların, söylemlerin ve gündelik ilişkilerin içinde dolaşır. Dolayısıyla bir siyasal sistem kendisini “yeni” olarak ilan ettiğinde sormamız gereken soru şudur:
Gerçekten ne değişti?
Kurumların isimleri mi? Liderler mi? Yasalar mı? Yoksa yurttaşın devlet karşısındaki konumu mu?
Bir başka ifadeyle, eski düzenin aktörleri ve güç ilişkileri korunurken yalnızca söylem değişiyorsa, burada ne ölçüde bir siyasal dönüşümden söz edebiliriz?
İktidar, Kurumlar ve “Yeni Düzen”
Siyaset biliminin temel derslerinden biri, güçlü kurumların kişilerden daha kalıcı olduğudur. Ancak kurumların varlığı tek başına demokratik bir düzen anlamına gelmez. Parlamento, mahkemeler, seçimler ve bürokrasi bulunabilir; asıl mesele bu kurumların ne kadar bağımsız ve hesap verebilir olduğudur.
Max Weber’in meşru otorite anlayışı burada önem kazanır. Bir iktidarın yalnızca güçlü olması yetmez; yönetilenlerin onu belirli ölçülerde meşru kabul etmesi gerekir.
Meşruiyet tam da bu nedenle siyasetin görünmeyen para birimidir.
Bir hükümet seçim kazanabilir. Fakat seçimden sonra muhalefetin hakları zayıflıyorsa, kurumların bağımsızlığı aşınıyorsa veya yurttaşların siyasal süreçlere erişimi daralıyorsa, seçim başarısı tek başına demokratik meşruiyetin bütününü açıklayabilir mi?
İdeolojiler Değişiyor mu, Yoksa Kıyafet mi Değiştiriyor?
İdeolojiler de “eski” ve “yeni” ayrımından etkilenir. Milliyetçilik, muhafazakârlık, sosyal demokrasi, liberalizm ve popülizm farklı dönemlerde farklı anlamlar kazanabilir.
Örneğin günümüz popülizmi, halk ile elitler arasında keskin bir karşıtlık kurarak eski bir siyasal fikri dijital medya çağında yeniden üretmektedir. Sosyal medya, liderlerin doğrudan yurttaşa ulaşmasını kolaylaştırırken geleneksel parti örgütlerinin aracılık rolünü azaltabilmektedir.
Bu durum demokrasiyi güçlendiriyor mu?
Bir yandan siyasal iletişimi hızlandırıyor. Diğer yandan dezenformasyon, kutuplaşma ve siyasal manipülasyon için yeni kanallar oluşturuyor.
Yani teknoloji “yeni” olabilir; fakat güç mücadelesinin kendisi oldukça eskidir.
Yurttaşlık ve Katılım: Eski Sorunun Yeni Biçimi
Demokrasinin yalnızca sandıktan ibaret olmadığı düşüncesi artık siyasal teorinin temel kabullerinden biridir. Yurttaşın karar alma süreçlerine erişimi, örgütlenme özgürlüğü, ifade özgürlüğü ve kamusal tartışmaya katılabilmesi de demokratik düzenin parçalarıdır.
Burada katılım kavramı belirleyicidir.
Bir yurttaş seçimden seçime oy kullanıyor ama kararların nasıl alındığını etkileyemiyorsa, bu ne kadar güçlü bir yurttaşlıktır?
Daha da provokatif soralım: İnsanlara yalnızca tercih yapma hakkı verip seçeneklerin kendisini belirleme gücü vermiyorsak, buna demokrasi mi demeliyiz?
Karşılaştırmalı siyaset bize farklı cevaplar sunar. Kuzey Avrupa’da güçlü parti örgütleri ve kurumsallaşmış sosyal diyalog mekanizmaları öne çıkarken, ABD’de başkanlık siyaseti ve kutuplaşma daha belirgin hale gelmiştir. Macaristan gibi örneklerde ise seçimlerin devam etmesi, demokratik kurumların kalitesi konusundaki tartışmaları ortadan kaldırmamaktadır.
Eski Tam, Yeni Tam: Siyasal Bir Metafor
Altın piyasasında eski tam ile yeni tam arasında temel fiziksel özellikler büyük ölçüde aynı olabilir; buna rağmen piyasa “yeni tarih” unsuruna değer biçebilir.
Siyasette de benzer bir durum görülebilir. Yeni bir anayasa, yeni bir siyasi parti veya yeni bir liderlik biçimi gerçekten yeni bir siyasal düzen yaratabilir. Fakat bazen yalnızca eski güç ilişkilerine yeni bir ambalaj eklenir.
İşte asıl mesele burada başlar.
Değişim gerçekten nerede gerçekleşiyor?
Kurumlarda mı, ekonomik ilişkilerde mi, yurttaşlık anlayışında mı, yoksa yalnızca siyasal dilde mi?
Kendi değerlendirmem şu: Bir sistemi “yeni” yapan şey, yalnızca geçmişten kopması değildir. Asıl yenilik, iktidarın nasıl kullanıldığını ve yurttaşın iktidar karşısındaki konumunu değiştirebilmesidir.
Bu nedenle “eski mi, yeni mi?” sorusundan önce başka bir soru sormak daha anlamlı olabilir:
Kim daha fazla güç kazandı, kim daha fazla söz sahibi oldu ve kim dışarıda bırakıldı?
Çünkü siyasette tarihin değişmesi kolaydır; güç ilişkilerinin değişmesi ise çok daha zordur.
Altın tanımından siyasete geçişi güçlendir
Lase okurları için hazırlanan Eski tam yeni tam nedir içeriği burada sona eriyor.